دوستان دختر رز توبه ز مستوری کرد
شد سوی محتسب و کار به دستوری کرد
معنی بیت 1
دوستان، دختر رَز از پرده نشینی و پنهانکاری دخترانه خود توبه کرده نزدمحتسب رفت و بر حسب پروانه و جواز به کار مشغول شد.
شعر و ادبیات
غزل شماره 142 حافظ - دوستان دختر رز توبه ز مستوری کرد
غزل شماره 142 حافظ
- شماره غزل
- 142
- تعداد مصرع
- 12
- زمان مطالعه
- حدود 1 دقیقه
آمد از پرده به مجلس عرقش پاک کنید
تا نگویند حریفان که چرا دوری کرد
معنی بیت 2
دختر رز، یعنی شراب، از پرده بیرون آمده و به مجلس رسیده است؛ عرق چهره‌اش را پاک کنید تا هم‌پیاله‌ها نپرسند چرا از جمع دوری کرده بود.
مژدگانی بده ای دل که دگر مطرب عشق
راه مستانه زد و چاره مخموری کرد
معنی بیت 3
ای دل برای من این خبر خوش مژدگانی بده که نوازنده عشق یکبار دیگر سرود شادی نواخت و خماری را برطرف ساخت.
نه به هفت آب که رنگش به صد آتش نرود
آن چه با خرقه زاهد می انگوری کرد
معنی بیت 4
لکه یی را که شراب بر خرقه صوفی جای نهاد نه با هفت بار شستشو که به صد بار سوزانیدن نیز از بین نمی رود .
غنچه گلبن وصلم ز نسیمش بشکفت
مرغ خوشخوان طرب از برگ گل سوری کرد
معنی بیت 5
غنچهٔ درخت وصال من با نسیم او شکفت و مرغ خوش‌آواز از دیدن برگ گل سرخ به شادی پرداخت.
حافظ افتادگی از دست مده زان که حسود
عرض و مال و دل و دین در سر مغروری کرد
معنی بیت 6
حافظ ، فروتنی و تواضع را از دست مده چرا که حسود آبرو و مال و دل و دین خود را فدای غرور وخودخواهی خود کرد.
خوانش صوتی غزل
معنی ابیات غزل شماره 142
معنی هر بیت در کنار همان بیت آمده است.
معنی کلمات غزل
- دختررَ ز
- بنت العنب، شراب، شراب لعلی ، انگور ، دانه انگور.
- مستوری
- پرده نشینی ،پاکدامنی، پوشیده بودن ، مخفی بودن، پارسایی.
- محتسب
- مأمور نظارت بر اجرای احکام شریعت.
- به دستوری
- بنا به دستور، طبق جواز.
- کار به دستوری کرد
- بنا به دستور، طبق جواز شروع به کار کرد.
- آمد از پرده
- از پشت پرده بیرون آمد.
- حریفان
- هم پیاله ، باده نوشان.
- عقد وصال
- عقد ازدواج، قرار و مدار وصل ، در اینجا دست یافتن و نوشیدن.
- مژدگانی
- انعام برای خاطر مژده دادن ، انعام خبر خوش .
- راه مستانه
- آهنگ یا ترانه مستانه زد، آهنگ شاد و نغمه مستانه زد.
- چاره مخموری کرد
- خماری را برطرف ساخت.
- نه شگفت
- شگفت آور نیست، تعجبی ندارد .
- گل طبع
- گل طبع شعر.
- نسیمش
- کنایه از نسیم وصل دختررَز ، نسیم جان پرور شراب.
- مرغ شب خوان
- مرغ سحری ، بلبل.
- نه به هفت آب
- نه با هفت بار شستن با آب.
- به صدآتش
- با صد بار آتش زدن.
- افتادگی
- فروتنی ، تواضع.
- عِرض
- آبرو، حیثیت.
- مغروری
- خود خواهی.
توضیحات غزل
برداشت نمادین از غزل
این بخش، برداشت سرگرمی و تامل شخصی است؛ با معنی ادبی ابیات و پیش بینی قطعی آینده تفاوت دارد.
از اینکه مژده ی رسیدن به مقصود را به تو داده اند مغرور نشو و ایمانت را از دست نده. مالت را بیخود به کسی نبخش. کمی خوددار باش به دست آوردن هر چند آسان است ولی نگه داشتن آن سخت می باشد. یک حاجت دیگر هم داری که به آن مراد هم میرسی.
وزن غزل : فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فع لان بحر غزل : رمل مثمّن مخبون اصلم مُسبغ در شرح این غزل مناسبت دارد که مختصری دربارة نهی مؤکدو نهی مشروط صحبت شود. در حکومت سلاطین اهل تسنن از آنجا که سلطان وقت خود را اولوالامر می شناسد در مواردی که مصلحت نظام اقتضا کند در زمانی محدود پاره یی از منهیات را دیده اغماض می نگرد . و ما در گذشته تاریخ خود در این باره شواهدی چند در دست داریم : در ادوارگذشته و قبل از زمان صفویه و زندیه و قاجار که ظواهر شرع حفظ می شد به حکم اضطرار و به منظور جلوگیری از شرارت سربازان در مکانهای معینی با جواز رسمی زنان فاحشه به کار پذیرایی مردان عَزَب می پرداختند و در آنجا صرف مشروب هم می شد. این امر در دوره حافظ هم اتفاق افتاده و سلطان وقت تا اندازه یی از شدت عمل خود کاسته و میخانه ها هم کم و بیش کار خود را از سر گرفته بودند و حافظ این غزل را به مناسبت این مسامحه مأمورین و شادی از آن سروده است. قدمت اصطلاح ( دستوری) و کار به دستوری کردن در تاریخ ، دلیل دیگری بر این است که حاکمان وقت به دادن جواز کار به زنان فاحشه که به نام زن دستوری موسوم بوده اند. و اخذ مالیات از آنها که محل کسب وکار شان به بیت اللّطف موسوم بوده است مبادرت می ورزیده اند . اوحدی می فرماید: اصل در زن سداد ومستوری است وَرَش این هر دو نیست دستوری است در این غزل دو مطلب به چشم می خورد : یکی شادی از اینکه بار دیگر در میخانه ها گشوده شده و شاعر جمعاً در پنج بیت دراین باره داد سخن می دهد. دیگری در ذمّ ریا کاری صوفیان و حسودان که در دوبیت از آنها به زشتی نام می برد . در بسیاری از نسخه ها در بیت ششم این غزل به جای کلمه صوفی ( زاهد) آمده است و از آنجا که ضبط قدسی و سودی صوفی را که به مقصود نزدیکتر است آورده اند آن را انتخاب نمودیم .
شرح پیشینِ ابیاتِ ضبط دیگر (این بندها به ابیات متن فعلی تعلق ندارند): (او) از پشت پرده به مجلس در آمد ، عرق شرم از چهره اش پاک کنید تا سبب دوری و کناره گیری خود را از باده نوشان باز گوید.
حالیا جای آن دارد دختر مستی که اینهمه خود را از انظار می پوشانید ، به عقد در آورده به او دست یابند.
اگر طبع شعر من از بوی خوش شراب شکوفا شد جای شگفتی نیست ، چرا که بلبل هم از دیدن برگ گل سرخ ، به وجد و شادی در آمد.