غزل شماره 491 حافظ - به چشم کرده‌ام ابروی ماه سیمایی

وزن غزل: مفاعلن فعلاتن مفاعلن فع لن

بحر غزل: مجتّث مثمّن مخبون اصلم ٭ جلال الدين مولوي: بيامديم دگر بار سوي مولايي كه تا به زانوي او نيست هيچ دريايي ٭ سعدي: شبي و شمعي و گوينده يي و زيبايي ندارم از همه عالم جز اين تمنايي ٭ عبيد زاكاني: بدين صفت سر و چشمي و قد و بالايي كسي نديد و نشان كس نمي دهد جايي ٭ اين غزل را حافظ در اوايل حكومت شاه شجاع و به هنگامي كه در جلسات ادبي دربار شركت مي جسته است سروده و تلويحاً آرزوي تقرب و نزديكي بيشتر با سلطان وقت را دارد. شاعر در دو بيت اول دلبستگي و اميد خود را به التفات شاه بيان داشته و در بيت سوم از شدت انتظار و طولاني شدن آن گله مند است. معروف است كه بيت پنجم اين غزل بسيار مورد توجه شاه شجاع قرار مي گيرد زيرا اين سلطان به زيبايي چهره و اندام مشهور و خود نيز بدان مي باليده است. شاعر در بيت ششم صراحتاً طرفِ صحبت خود را معرفي كرده مي فرمايد اين كسي كه من تعريف او را مي كنم و به او دل بسته ام كسي است كه صاحب تاج و تخت سلطنتي است و به غير از تاج و تخت و امور حكومتي خود به كسي و چيزي توجه نمي كند. از ويژگي هاي غزل سرايي حافظ يكي اين كه هرگاه شاعر بيت يا ابياتي در اوج فصاحت و بلاغت بسرايد خود بدان معترف شده و در پايان غزل بدان مي بالد. در اين غزل بيت: به روز واقعه تابوت ما ز سرو كنيد كه مي رويم به داغ بلند بالايي از شاهكارهاي شعر لطيف فارسي است و بدين سبب شاعر مي گويد اگر دفتر شعر من به كنار دريا برده شود ماهيان دريا مرواريد بر لب گرفته به پاي آن نثار خواهند نمود.

شرح پیشینِ ابیاتِ ضبط دیگر (این بندها به ابیات متن فعلی تعلق ندارند): دلم (از صوفي گري) تيره و تار گرفته است. خرقه ام را به آتش خواهم كشيد. بيا و تماشا كن كه ارزش ديدن را دارد.

من بينوا اختيار دل خود را به دست كسي داده ام كه از اثر دل مشغولي به تاج و تخت، مجالي براي التفات به ديگران ندارد.

نعمت هاي بهشت چه ارزشي دارد؟ به دنبال خشنودي خاطر محبوب باش، چرا كه حيف است كه از دوست جز رضاي دوست چيز ديگري خواست.

یادداشت مقابلهٔ متن: متن این غزل با گنجور مقابله شده است. ضبط پیشینِ بخش های متفاوت: «بیا ببین که که را می کند تماشایی». این ضبط ها برای مراجعه به اختلاف نسخه یا خطای نسخه برداری ثبت شده اند؛ لزوماً همهٔ آن ها ضبط نامعتبر نیستند.