انفجار موشک اسپیسایکس؛ خطری جدی برای پروازهای مسافری

در تاریخ ۱۶ ژانویه ۲۰۲۵، همزمان با فعالیت پروازهای تجاری در منطقه کارائیب و حریم هوایی پورتوریکو، کوبا و جزایر اطراف، هشداری اضطراری از سوی کنترلرهای ترافیک هوایی صادر شد. این هشدار، از انفجار موشک «استارشیپ فلایت ۷» شرکت اسپیس‌ایکس در آن محدوده خبر می‌داد و به تمامی هواپیماها دستور ترک فوری منطقه را می‌داد تا از برخورد با بقایای پراکنده موشک در امان بمانند. این رویداد منجر به تغییر مسیر اضطراری دست‌کم ۲۰ فروند هواپیما شد. اما این حادثه، اتفاقی منفرد و غیرمترقبه نبود. با تداوم پرتاب‌های آزمایشی و گاه ناموفق اسپیس‌ایکس، مواجهه هواپیماهای تجاری با چنین سناریوهای خطرناکی، در حال تبدیل شدن به روالى نگران‌کننده است.   اسپیس‌ایکس؛ نوآوری به بهای ایجاد مخاطره؟ شرکت اسپیس‌ایکس به رهبری ایلان ماسک، اگرچه پیشگام در عرصه فناوری‌های فضایی و کاهش هزینه دسترسی به مدار زمین است، اما ریسک‌های ذاتی فعالیت خود را نیز به همراه دارد. یکی از چالش‌های مستمر این شرکت، نرخ نسبتاً بالای حوادث مرتبط با موشک «استارشیپ» است که ایمنی حریم هوایی مشترک را تحت تأثیر قرار داده است. در سال‌های اخیر، پرتاب‌های این شرکت بارها خطری مستقیم برای مسیرهای پروازی هواپیماهای مسافربری ایجاد کرده است. تغییر مسیر ناگهانی این هواپیماها نه‌تنها می‌تواند موجب هرج‌ومرج در شبکه پروازی شود، بلکه خطر برخورد هوایی را افزایش می‌دهد. در مواردی، هواپیماها به دلیل اجتناب از مناطق پرخطر حاوی بقایای موشک و عدم داشتن سوخت کافی برای انتظار در آسمان، مجبور به فرودهای اضطراری شده‌اند.   چالش دوگانه نظارتی برای اداره هوانوردی فدرال (FAA) اداره هوانوردی فدرال آمریکا (FAA) که مسئولیت اصلی تضمین ایمنی پروازها را بر عهده دارد، هم‌اکنون با وظیفه‌ای دوگانه و دشوار روبروست: از یک سو نظارت بر ایمنی حریم هوایی و از سوی دیگر ترویج و تسهیل فعالیت‌های صنعت فضایی تجاری. این نقش دوگانه، انتقاداتی را در مورد امکان ایجاد «تعارض منافع» برانگیخته است.   بر اساس پروتکل‌های موجود، FAA موظف است پیش از هر پرتاب، برنامه‌های اسپیس‌ایکس را تأیید، محدوده مناطق خطر احتمالی در صورت انفجار را مشخص و دستورالعمل‌های اضطراری را به خطوط هوایی ابلاغ کند. این نهاد تعیین می‌کند که آیا سطح خطر پرتاب در محدوده مجاز قرار دارد یا خیر. با این حال، تعدد حوادث انفجار به حدی است که حتی پایگاه‌های اینترنتی ویژه‌ای برای جمع‌آوری ویدیوهای انفجارهای استارشیپ ایجاد شده است. به عنوان نمونه، در حالی که این اداره در فوریه ۲۰۲۵ تحقیقات علنی خود را درباره حادثه «پرواز ۷ استارشیپ» آغاز کرد، اما مجوز پرتاب «پرواز ۸» را بر اساس مقررات دوره قبل صادر نمود. این رویه که به شرکت‌ها اجازه می‌دهد تا هنگام تحقیقات ایمنی نیز به فعالیت ادامه دهند، از سوی منتقدان زیر سوال رفته است. سؤال اصلی اینجاست که چگونه می‌توان همزمان با بررسی شکست یک مأموریت، مجوز پرتاب بعدی را صادر کرد؟   واکنش‌های عمومی: از خوش‌بینی تا انتقاد جدی واکنش به این رویدادها دوگانه و گاه متناقض است. از یک سو، ایلان ماسک با انتشار ویدیوی انفجار یکی از موشک‌ها در پلتفرم «اکس» و درج عبارتی طنزآمیز مانند «موفقیت قطعی نیست، اما سرگرمی تضمین شده است!»، بر نگرش تجربی و ریسک‌پذیر شرکت تأکید دارد. اسپیس‌ایکس نیز با ادامه روند توسعه و حتی افتتاح نخستین فروشگاه خرده‌فروشی استارلینک، بر آینده‌نگر بودن خود پای می‌فشارد. اما از نگاه کاربران فضای هوایی و شهروندان عادی، داستان متفاوت است. «ری پک»، مدیرعاملی که پروازش از میامی به کلمبیا در مارس ۲۰۲۵ به دلیل انفجار «پرواز ۸ استارشیپ» منحرف شد، به NBC News گفت: «هرگز تصور نمی‌کردم دلیل تأخیر پروازم، انفجار یک موشک و سقوط بقایای آن در مسیر باشد.» در انجمن‌های آنلاین مانند ردیت نیز نظرات به دو دسته تقسیم شده‌اند: طرفداران پیشرفت‌های فضایی، این حوادث را هزینه ذاتی پیشرفت علم قلمداد می‌کنند، در حالی که منتقدان بر اولویت مطلق ایمنی جان مسافران هوایی تأکید دارند و برخی با طعنه، به بی‌تفاوتی احتمالی مدیران نسبت به این مخاطرات اشاره می‌کنند.     نگاه به آینده پرسش کلیدی که پیش روی نهادهای نظارتی مانند FAA قرار دارد، چگونگی تعادل بخشی میان شتاب توسعه فناوری‌های نوین فضایی و حفظ ایمنی عمومی است. ادامه روند فعلی ممکن است هزینه‌های عملیاتی خطوط هوایی را افزایش داده و اعتماد عمومی را خدشه‌دار کند. نحوه برخورد این نهاد با پرتاب‌های آینده اسپیس‌ایکس و تشدید یا تعدیل مقررات، شاخص مهمی برای سنجش جهت‌گیری نظارتی در عصر فضاهای تجاری خواهد بود.