غزل شماره 111 حافظ - عکس روی تو چو در آینه جام افتاد

هنگامى كه تصوير چهره ى تو در جام پر از شراب منعكس شد،عارف از خنده ى شراب،درطمع خام افتاد.[آينه ى جام،تشبيه جام است به آينه و مرجع ضمير تو معشوق و ساقى است و مقصوداز خنده ى مى صداى قلقل آن است هنگام ريختن از صراحى در جام.اين غزل،داراى ابعاد عرفانى است و در آن به طور كلى از جلوه گر شدن جمال حق در دل سالكان و عارفان،سخن گفته شده است. شاعر چنين تصور مى كند كه عكس چهره ى ساقى در سطح شفاف و آينه گون شراب درون جام منعكس مى شود،و سالك با ديدن آن و شنيدن صداى ريزش شراب،دچار اين تصور و طمع خام مى شود كه شايستگى نوشيدن شراب(وصال يار)را دارد.برخى شارحان،خنده ى مى را،درخشش شراب در جام تعبير كرده اند.]

زيبايى چهره ى تو،با يك درخشش در جام آينه گون،در تصور خام سالكان نقش هاى گوناگونى را پديد آورد.[آينه در مصراع اول،همان جام شراب است و در مصراع دوم اوهام و تصورات واهى سالكان به آينه اى تشبيه شده كه تصويرهاى بازتابيده در آن گوناگون است.]

آرى،اين همه عكس و نقش هاى آراسته كه در جام شراب جلوه گر شده،پرتوى از چهره ى ساقى است.[دنباله ى مفهوم بيت پيشين است و بيانگر اين نكته ى اساسى كه تمامى نقش ونگارهاى به ظاهر متفاوت،سرچشمه ى واحدى دارند و آن پرتو جمال ساقى است.پس،تفاوت ها درنگاه ماست!]

با آن كه غيرت عشق-و غيرت عاشق و معشوق در نگهدارى راز عشق-زبان خاصان وادى عشق، يعنى سالكان را بريده و آنان را به سكوت وا داشته،باز هم راز عشق او فراگير شده و همگان ازآن سخن مى گويند![اشاره به اين موضوع عرفانى دارد كه سالكان واصل(يعنى همان خاصان)به سبب حيرت و از خود بى خود شدن و محو شدن،هرگز از معشوق و رازهايى كه دريافته اند سخنى نمى گويند:من عرف اللّه كلّ لسانه.با اين همه،راز عشق پنهان نمى ماند.]

من به خواست و اراده ى خود،از مسجد به مى خانه و خرابات نيفتادم،بلكه اين سرنوشتى است كه از آغاز هستى براى من رقم خورده است.[علاوه بر معناى اصلى و واقعى خرابات و مسجد،مفهوم نمادين آن نيز منظور نظر است:مسجد،نماد شريعت و مى خانه و خرابات،نماد طريقت است.مى گويد:روى آوردن من به طريقت سرنوشت ازلى من بوده است.]

كسى كه اسير گردش روزگار است،چگونه مى تواند خود را از پيروى دوران رها كند،مانند خط پرگار كه از گردش به دور نقطه گزيرى ندارد.[شاعر،انسان اسير در گردش آسمان و روزگار را به خط پرگار مانند مى كند.همان گونه كه وقتى پرگار حركت مى كند شاخه ى پرگار ناچار از حركات دورانى است،انسان هم چاره اى جز حركت بر حسب خواست روزگار ندارد.بيت،در مقام مثال، توضيحى است براى موضوع بيت پيشين كه گفت:از مسجد به مى خانه افتادن در اختيار من نبود.]

دل من كه در چاه زنخدان تو گرفتار بود،از حلقه ى زلف تو آويخت تا خود را از چاه برهاند،اما همين كه از چاه در آمد،در دام زلف تو اسير شد![تصوير زيبايى است از اين موضوع كه عاشق،از دام عشق نمى تواند بگريزد.اگر از يك دام رهايى يافت در دام ديگرى گرفتار مى شود.]

ای خواجه، دیگر مرا در صومعه نخواهی دید؛ اکنون دل من به چهرهٔ ساقی و لب جام پیوند خورده است.

در زير شمشير عشق او،بايد رقص كنان و شادمان برويم!زيرا كسى كه در راه عشق او کشته شود، سرانجام نيك مى يابد و رستگار مى شود.

او هر لحظه نسبت به من دل سوخته لطف و مهربانى ديگرى دارد.بنگر كه اين گدا چگونه شايسته ى لطف و بخشش قرار گرفته است!

صوفيان همگى،در شراب نوشى و نظر بازى حريف و همراهند؛اما در اين ميان فقط حافظ دل سوخته بدنام شده است. **** دیوان حافظ بر اساس نسخه قزوینی و خانلری