غزل شماره 402 حافظ - نکته‌ای دلکش بگویم خال آن مه رو ببین

معنی هر بیت در کنار همان بیت آمده است؛ با کلیک روی «معنی بیت» می‌توانید آن را باز یا بسته کنید.

نكته: لطيفه، مضمون.
نكته يي دلكش: مضموني دلپذير، لطيفه يي جذاب.
عيبِ دل كردم: بر دل خُرده گرفتم.
وحشي وضع: وحشي صفت، اُنس ناپذير، مردم گريز.
هر جايي: سرگردان، بي قرار، بُلهوس و هر دَم خيال.
شير گير: اسير كننده شير، شكار كننده شير.
غَنج: ناز و كرشمه، حركات شيرين و دلبرانه.
تماشاخانه: جاي تماشا، مَنظَر.
صاحبدل: اهلِ دل، عارف.
عابدان: عبادت كنندگان، پرستندگان.
عابدانِ آفتاب: آفتاب پرستان، نيايش كنندگان آفتاب.
ملامت گر: سرزنش گر، ملامت و سرزنش كننده.
خدا را: براي خاطر خدا، محض رضاي خدا.
رو مبين: طرفداري مكن، جانب داري مكن.
آن رو ببين: آن چهره را بنگر، آن رو و صورت (يار) را ببين.
دِل دُزد: راهزنِ دل.
هواداران: آرزومندان، جانبداران، حاميان، اهل محبت.
هوادارانِ رهرو: جانب داران و حامياني كه قدم در راه نهاده راه را مي پيمايند.
هِندو: هِندي، كنايه از فرد سياه رنگ كه در گذشته راهزنان را به اين نام مي ناميدند.
از هر سو ببين: از هر جانب نگاه كن.
محراب: جايگاه نماز گزاردنِ امام مسجد كه سقف آن قوسي و منحني وار و به صورت نيمدايره است.
گوشهِ محراب: كنار محراب.
خَمِ ابرو: انحناي ابرو، قوس و نيمدايره ابرو.
مُراد: آرزو.
شاه منصور: منصورِ بن مظفّر بن امير مبارزالدّين آخرين پادشاه خاندان آل مظفّر كه در شجاعت و مردانگي بي نظير و در جنگ با تيمور به شهادت رسيد.
سر بر متاب: سرپيچي مكن.

وزن غزل: فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلات
بحر غزل: رمل مثمّن مقصور
٭
كمال خجند: زير پا دامن كشان زلف دوتاي او ببين بر زمين افتاده چندين سر براي او ببين
٭
اين غزل را حافظ در سالهاي آخر عمر خود، در ستايش شاه منصور كه مردي شجاع و متهوّر و وطن دوست بود سروده است. حافظ براي شاه منصور قصيده و اشعار ديگري هم دارد و مدح او نه از سر تملّق و مصلحت انديشي بلكه از صميم قلب و از روي ايمان و به خاطر شجاعت و شهامت و مردانگي هاي اوست. شاه منصور در سال 795 در جنگي كه با تيمور كرد تا قلب لشكر و سراپرده او پيش رفت و تيمور با چادر زنانه از خيمه فرار نمود. سرانجام شاه منصور در جنگ با تيمور به شهادت رسيد.
شاعر مطلع غزل خود را با وصف خالي كه شاه منصور و غالب شاهزادگان و اولاد و احفادِ امير مبارزالدين محمد بر صورت داشتند شروع كرده و در وصف دليريهاي او داد سخن مي دهد و در بيت هشتم از اين كه تا اين حد او را مي ستايد دليل آورده و مي فرمايد چشم روزگار مثل و مانند او را هنوز به خود نديده است و اگر باور نداري به اطراف نگاه كن و اشخاص را زير نظر بگير و ببين كه او همانند ندارد. بالاخره حافظ در مقطع غزل او را دعا كرده و پيروزي او را آرزو مي كند.
در پايان ذكر اين نكته ضروري است كه مضموني را كه حافظ در بيت پنجم اين غزل به كار گرفته، در جاي ديگر روشن تر بيان داشته مي فرمايد:
كاهِلْ رَويْ چو باد صبا را به بوي زلف هردم به قيد سلسله در كار مي كشي
و در اينجا از حيله گري زلف سياه دل دزدِ يار سخن مي گويد و آن را به دزدان قطاع الطريق سياه تشبيه مي‌نمايد چه سابق دزدان كمين كننده در راه را به هندوي سياه تشبيه مي‌نموده اند. و حيله اين هندوي زلف اين است كه پاي باد صبايِ رهرو را ار بند زلف خود به بند مي نهد و او را از حركت باز مي دارد.

یادداشت مقابلهٔ متن: متن این غزل با گنجور مقابله شده است. ضبط پیشینِ بخش‌های متفاوت: «عابدان آفتاب از دلبر ما غافلند». این ضبط‌ها برای مراجعه به اختلاف نسخه یا خطای نسخه‌برداری ثبت شده‌اند؛ لزوماً همهٔ آن‌ها ضبط نامعتبر نیستند.

این بخش، برداشت سرگرمی و تأمل شخصی است؛ با معنی ادبی ابیات و پیش‌بینی قطعی آینده تفاوت دارد.