غزل شماره 396 حافظ - صبح است ساقیا قدحی پرشراب کن

هنگام صبح است، ساقی جامی از شراب پر کن؛ گردش آسمان متوقف نمی شود، عجله کن. همراه با گردش آسمان عمر ما هم می گذرد، پس ساقی تو هم مثل گردش آسمان که لحظه ای توقف ندارد درنگ مکن.

پیشتر از آنکه عالم فناپذیر خراب شود؛ با جام شراب گلرنگ ما را مست و بی خود کن – تا از خرابی جهان غافل بمانیم.

شراب مثل خورشیدی از مشرق پیاله طلوع کرد؛ اگر توشه ای برای عیش می خواهی از خواب برخیز. خورشید می یعنی شرابی که مثل خورشید درخشان است. مشرق ساغر یعنی ساغری درخشان، مانند مشرق که جایگاه طلوع خورشید است، به این مناسبت که نور شراب از ساغر پرتوافشانی می کند. برگ: توشه، دستگاه. هنوز سخن از صبح و برآمدن آفتاب است؛ می گوید: برخیز و با باده صبوحی برای تمام روز لذّت و شادی ذخیره کن.

روزی که روزگار از گِل وجود ما کوزه ها بسازد؛ مراقب باش که کاسهٔ سر ما را پر از شراب کنی. تصوّر شاعر این است که وقتی جسمش به خاک بدل شد کوزه گران آن خاک را گِل می کنند و از آن کوزه می سازند. پس می گوید روزی که کوزه گران چنان کوزه ای از گل ما ساختند از آن کوزه در کاسهٔ سر ما شراب بریز. کاسه سر را، هم می توان به معنی جمجمه استخوانی سر گرفت که شبیه کاسه است، و هم، چون در بیت سخن از کوزه سازی روزگار از گل وجود ماست، به معنی کاسه ای گرفت که از خاک سر شاعر ساخته شده باشد.

ما اهل تقوی و توبه و سخنان گزافه نیستیم؛ با ما با جام باده صافی معامله کن. مرد زهد بودن: در زهد دلیری و مقاومت داشتن. خطاب کردن: حکم کردن. معامله کردن. اوحدی گوید: مالک ار باغ را خراب کند باغبان کیست کاین خطاب کند[1] «ارغنون خان فرمود که کار او [امیر زنگی] را اولجای خاتون داند و او را پیش او فرستادند. اولجای خاتون فرمود سر او را بریدند و گفت اگر به جای زنگی پسرم انبارجی بودی با وی همین خطاب رفتی».[2]

حافظ کار درست باده پرستی است؛ برخیز و عزم و اراده خود را متوجّه کار درست کن – به باده پرستی بپرداز. ————————————————————————— [1] اوحدی… دیوان… ص 617 [2] همدانی،… جامع التواریخ… ج 2. ص 818.