غزل شماره 400 حافظ - بالابلند عشوه گر نقش باز من

معنی هر بیت در کنار همان بیت آمده است؛ با کلیک روی «معنی بیت» می‌توانید آن را باز یا بسته کنید.

بالا: اندام، قد.
بالا بلند: بلند بالا، بلند اندام، رشيد.
نقش باز: فريب كار، نيرنگ باز، حيله گر، كسي كه در قمار تقلب كند.
قصه زهدِ دراز: قصه دراز زهد.
ديدهِ معشوق باز: چشم زيبا‌ پسند، (صفت مركّب فاعلي ديده).
خرابي ايمان: ويران شدن بناي ايمان، نابود شدن ايمان.
مِحراب: جايگاه حرب، كنايه از جايگاه ويژه نماز امام جماعت.
محراب ابرو: قوس و انحناي ابرو كه همانند قوس سقف محراب است.
حضورِ نماز: حضور ذهن و توجه به مبدأ در طول نماز.
دلقِ زرق: خرقهِ كبود، خرقه ريا و تزوير (در سياق كلام فارسي).
غمّاز: سخن چين،‌خبر چين، پرده دَرْ.
حريفان: دوستان هم پياله، مصاحبان عيش و نوش.
ذكرش به خير: يادش به خير.
نسيم: ۱- باد ملايم سحري، ۲- بوي خوش.
شمامه: بوي خوش دَسْتَنبو، ظرفي كروي و كوچك كه در آن مواد معطّر ريخته و در دست گرفته و بو كنند، عطردان، (مأخوذ از شَمّامه عربي).
شَمامِه كَرَم: (اضافه تشبيهي) كَرَم به شمامه تشبيه شده است. كنايه از آثار بزرگواري و بخشندگي.
نقشي بر آب زدن: كنايه از كار بيهوده و بي حاصل انجام دادن، تصوير روي يار را بر پرده اشك ديدگان نشانيدن، تصوّرات و خيالات را در آيينه سطح شراب، در جام ديدن، محو كردن و شستن نقش يا خط يا نوشته‌يي با آب.
قرين: نزديك، مجاور.
مجاز: صورت خيالي، غير واقع.
كاري نمي شود: كاري ساخته نيست.
هم: باز هم.
هم مستي شبانه و راز و نياز من: باز هم مستي شبانه راز و نياز من بر آن برتري دارد.
دشمن گداز: (صفت مركب فاعلي) دشمن سوز.

وزن غزل: مفعول فاعلات مفاعيل فاعلن
بحر غزل: مضارع اخرب مكفوف مخدوف
٭
عطّار: (با رديف ديگر)
مائيم دل بريده ز پيوند و ناز تو
كوتاه كرد قصه زلف دراز تو
٭
اين غزل در اوايل دوره كدورت فيمابين شاه شجاع و حافظ سروده شده است. شاعر تحت تأثير غزل عطار و با تغيير رديف غزل و تضمين مصراع دوم مطلع غزل او غزلي شكوه آميز سروده و از شاه شجاع گله و شكايت نموده است.
لُبِّ كلام و شكايتِ حافظ در بيت پنجم بازگو مي شود. حافظ مي فرمايد شاه شجاع در اوج مستي و غرور است و يادي از دوستان دوره گذشته خود كه با او همكاري كرده اند نمي كند. ياد شاه شيخ ابواسحاق به خير باد كه شاهي مسكين نواز و زير‌دست پرور و رفيق دوست بود. اين ايهام قطعاً هميشه ذهن و خاطر حافظ را مشغول مي‌داشته و صفا و صميميت شاه اينجو را با شاه شجاع مقايسه مي كرده و در دل، ابواسحاق را بر شاه شجاع ترجيح مي داده اما در وضع موجود، حافظ روزگاري را با شاه شجاع همكاري كرده و او بر مركب قدرت سوار شده و از دوستان قديمي يادي نمي كند. شاعر چاره ديگري ندارد كه گاهگاه غزلي گلايه آميز سروده و توسط باد صبا وضع و حال خود را به گوش شاه فراموشكار برساند.
معناي صريح بيت هفتم يعني آنچه منظور اصلي شاعر است، اين كه در حال حاضر از شدت اندوه و در حال گريه تصورات محالي را به مانند نقشي كه بر روي آب كشيده شود در ذهن خود مي پرورانم و منتظر نشسته ام تا ببينم كه چه موقع اين افكار و خواسته ها و نقشه هاي من صورت عمل به خود مي گيرد. اين مفهوم بازگو كننده اين نكته است كه حافظ در عين بركناري و دوري از مركز قدرت باز هم در سر افكار و خيالات و نقشه هايي براي تسلط مجدد بر اوضاع و پيروزي بر رقيبان دارد و به منتظر فرصت نشسته است.
در پايان، حافظ مضمون بيت هشتم غزل خود را از نظامي گرفته آنجا كه در ليلي و مجنون مي گويد:
چون شمع به خنده رخ برافروخت
خنديد و به زير خنده مي سوخت

این بخش، برداشت سرگرمی و تأمل شخصی است؛ با معنی ادبی ابیات و پیش‌بینی قطعی آینده تفاوت دارد.