غزل شماره 184 حافظ - دوش دیدم که ملایک در میخانه زدند

معنی هر بیت در کنار همان بیت آمده است؛ با کلیک روی «معنی بیت» می‌توانید آن را باز یا بسته کنید.

دوش: ديشب ، شب پيش ، شب گذشته.
ديدم: به چشم دل ديدم ، باديده بصيرت در حال بيداري و مكاشفه در يافتم ، دانستم .
ملايك: جمع ملك ، فرشتگان ، كرّوبيان .
ميخانه محلي كه در آنجا شراب تهيه و توزیع مي شود و در اينجا منظور ميخانه عشق است يعني محلي كه در آنجا شراب عشق تهيه مي شود حافظ در جاي ديگر مي فرمايد :
بر در ميخانه عشق اي ملك تكبير گوي كاندر آنجا طينت آدم مخمر مي كنند .
و منظور از ميخانه عشق كره زمين است .
بسرشتند : خمير كردند ، به صورت همگن و خميري در آوردند .
پيمانه : ظرفي كه براي اندازه گيري به كار مي رود
به پيمانه زدند : قالب زدند ، در پيمانه ريختند .
حرم : محوطه داخل مكانهاي مقدس ، درون سراي .
سَتر : ( مصدر ) پرده ، حجاب ، پوشيده از چشم ، مستور ، پنهان
عفاف: خود نگهدار از ارتكاب به حرام ، جايگاهي كه در آن مرتكب گناه نتوان شد.
ملكوت: مُلك ، و اصطلاحاً به مقام ملائكه گفته مي شود.
راه نشين : بي خانمان و بي جا ومكان.
مستانه: مانند مستان.
بارِامانت : بار معرفت و شناخت صفات خالق متعال .
من ديوانه : من عاشق ، مني كه در ميخانه عشق گل وجودم سرشته شد .
هفتادو دو ملت : فرقه هاي هفتاد وسه گانه اسلام كه هفتاد و فرقه آن گمراهند.
حقيقت: ظهور ذات حق بي حجاب تَعينات ( فرهنگ فارسي معين ) .
ره افسانه زدند : به دنبال افسانه سازي و سخنان باطل رفتند ( حسينعلي هروي ) .
از شعله او خندند شمع :از شعله آن شمع برافروخته و روشن شود .
خرمن پروانه: خرمن وجود پروانه ، خرمن هستي پروانه .

وزن غزل فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلات
بحر غزل : رمل مثمن مخبون مقصور
*
حافظ عارفي شب زنده دارو سحر خيز بودكه از ساعات با بركت سحر، حين قرائت قرآن به مطالعه و غور و بررسي آيات الهي و تفكر در راز آفرينش مي پرداخته است.آنگاه روزي فرا رسيده كه اين شاعر عارف دريافتهاي ذهني خود را كه از راه رياضت و تفكر و اشراق تحصيل كرده با معلوماتي كه از كتب عارفان سلف كسب نموده در هم بياميزد و از آن غزلي بسازد كه به قول خودش :
كس چو حافظ نگشود از رخ انديشه نقاب تا سر زلف سخن را به قلم شانه زدند
اجمالاً شاعر در بيت اول ، خلقت انسان را با اتكاء به آيات قرآن ، از گِل يعني ، مواد و عناصر موجود در خاك ميخانه زمين مي داند كه توسط فرشتگان (به امر الهي ) به هنگام فرا رسيدن زمان مناسب تكوين مي گردد و حال آنكه خلقت خود ملايك از نور است. خداوند در سوره الرحمن آيات 14 و5 مي فرمايد: خَلَقَ الاِنسانَ مَن صَلصالٍ كَالفَخار 14 وَ خَلَقَ الجانَّ مِن مارِجٍ مِن نار15 ( انسان را از گل خشكيده مانند سفال پخته و جن و ملك را از شعله بي دوددي از آتش آفريد .
در سوره سجده آيه 7و 8 مي فرمايد: اَلَّذي اَحسَنَ كُلُّ شَیيءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَاَ خَلَقَ الاِنسانِ مَن طينٍ7 ثُمَّجَعَلَ نَسلَهُ مِن سُلالَه مِن ماءٍ مَهينٍ8 ( آن كه نيكو ساخت هر چيزي را آفريد و انسان را نخست از گل آفريد™پس قرار داد نسل او را از نطفه خلاصه شده آّب قليل ™ پس از اينكه حافظ مي فرمايد ملايك در ميخانه زدند و گل آدم بسرشتند و به پيمانه زدند مقصودش از ميخانه، كره زمين است كه با مواد و عناصر متشكله آن چنان متنوع و مستعد و آب ظرفيت است كه مي توان از آن خلقتي بوجود آورد كه بر خلاف خلقت فرشتگان، صاحب جسم بوده و استعداد تحمل بار عشق الهي و تكامل تدريجي ودر نتيجه تجسس مبدأ آفرينش را داشته باشد و ما مي دانيم كه خلقت سلول اوليه كه داراي قو ه حياتي بود نخست در رروي زمين در آب ايجاد و با مرور زمان و تكامل تدريجي ، موجودات ديگر آفريده شدند تا اينكه نوبت به آدم رسيد. وهمچنين می دانيم كه سلسله حيات در نباتات و جانواران به مو جب سرشت ثابت است و بر عكس در انسان بر پايه سرشت و ژن مستعد تكامل قرار گرفته است . به عبارت ديگر فلان نوع گياه يا جانور از هزاران سال قبل تا به امروز به حكم طبيعت و نهادي كه استعداد تحول را ندارند همچنان به صورت نسخه اوليه تكثير مي شوند و حال آنكه انسان با نوار زمان هر چه به جلو مي رود استعداد نهفته او قابليت اين را دارد كه هر روز از روز قبل بيشتر بفهمد و بيشتر ترقي كند و به همين دليل است كه حافظ مي فرمايد :
بردر ميخانه عشق اي ملك تكبير گوي كاندر آنجا طينت آدم مخمر مي كنند
و اين دو كلمه ميخانه عشق با ر سنگيني را به دوش مي كشد ونمودار آن خاصيت اعجاز آميزي است كه منحصر به سرشت انسان است كه او را حتي يك مرحله بالاتر از فرشتگان قرار داده است و اين سرشت مجزا و متفاوت از سرشت ساير مخلوقات اعم از زميني يا سماوي است واستعداد آن را دارد كه تا حريم خالق خود نزديك شود و سعدي در اثبات قدرت خالق متعال در بيت زير يك مثال زميني مي زند :
عجب نيست گر از طين به در كند گل و نسرين همان كه صورت آدم كند سلاله طين را
شاعر دربيت دوم غزل مطلبي تازه را عنوان مي كند مي فر مايد : دوش ديدم كه ساكنان حرم ملكوت آسمانها با من سر راه انتظار نشيني كه هنوز راه درازي را در پيش دارم و از سلاله همان كسي هستم كه روزي گِل او را سر شتند و در قالب هستي ريختند، هم پياله شده وباده مستانه زدند . زيرا آنها به خوبي مي دانستند كه اين انسان خاكي ، واجد استعدادهاي ذاتي است كه النهايه در راه معرفت حق تعالي آز آنها پيشي خوهد گرفت و هر نسل كه بگذرد از تنسل سلف برتري خواهذدجست و با چنين شناختي بود كه همه ملايك آسمان مرا به رسميت شناختند. شاعر آنگاه در بيت سوم رمز وجود خويش و سبب برتري خود را واضح تر بيان مي كند. اووتحت تأثير مفاد آيه شريفه 72 سوره احزاب كه حق جل و علا مي فرمايد : (اِنا عَرَضنَا الاَمانَهَ عَلَي السَّمواتِ وَالارضِ وَ الجِبالِ فَاَبَينَ اَن يَحمِلنَها وَ اَشفقَنَ مِنها وَ حَمَلَهَا الِانسانُ اِنَّه كانَ ظَلوماً جَهُولاً ( بدرستي كه امانت را بر آسمانها و زمين و كوهها عرضه كردم، پس از اينكه آن را بردارند اِبا نمودند و ترسيدن از آن را برداشت و حقا كه آو ناآگاهي است كه در حقخود ظلم كرد). آنچه را بايد در يابد دريافته و پي به عظمت و بزرگي و شايستگي خود برده و معناي عبارت ظلوماً جهولا را در كلمه ديوانه گنجانيده است و با زباني ساده و بليغ مي گويد آسمانها و اهل آسمان از آنجايي كه قادر به برداشتن اين بار امانت عشق به معرفت الهي نبودند از حمل آن سرباز زدند و در نتيجه آن را برداشتند ، مشيت الهي بر اين قرار گرفت و تا خلقتي تازه بيافرينند و چنين بود كه قرعه فال به نام من ديوانه ( ديوانه عاشق و با جرأت )زدند . حافظ در واقع در اين سه بيت اول غزل ، همه حرفها زده و تمام كرده است آنگاه روي سخن را به مردمان عوام الناس كالانعام كه پاره يي از آنها با علم ابجدي خويش ادّعاهاي زيادي دارند كرده در بيت چهارم مي گويد : همه افرادي كه در هفتاد و دو فرقه دين با يكديگر در نزاع و پيكار بوده و هر يك خود را ذيحق و ديگران را بر باطل مي شناسند از آنجايي كه پي به وجو د حقيقت محض نبر ده اند چنين در پندار و افسانه غوطه ور شده اند و تو آنها را معذوردار كهگمراهند. سپس در بيت پنجم سپاس خداي را به جاي مي آورد كه او از اين دسته هفتادو ملت گمراه و پيش پا بين نيست و ميان او وپيامبر طريق صلح وصفا برقرار است و به افتخار همين امتياز او ، صوفيان عارف در حالت رقص و سماع ساغر شكرانه زدند.
سپس در بيت صورت كنايه به مدعيان ومتوليان شريعت و متعصبين پيش پا بين ، حالت خود را با آنها مقايسه كرده و مي گويد آنچه شمع دل شمارا روشن كرده نور معرفت نيست و نور معرفت آن است كه د خرمن وجود پروانه زده شد و اورا با سوختن كامل خود منبع اصلي نور ملحق شد. شاعر در مقطع كلام از اينكه اين همه مطالب عرفاني را در چند بيت و در كمال فصاحت و بلاغت گنجانيده است از حاصل كار خود راضي و به سرودن چنين اشعار و گشئودن نقاب از چهره وانديشه مطمئن خويش افتخار مي كند . در پايان براي درك هر چه بيشتر ارزش اين غزل و هنر آفرينش آن، ذكر اين نكته ضرورت دارد كه آنچه را حافظ در اين غزل از تفسير آيات قرآن و تشريح خلقت انسان بيان نموده ما حصل كليه برداشتهاي علما و عرفا از آيات قرآني و كتب سران صوفيه مي باشد.

این بخش، برداشت سرگرمی و تأمل شخصی است؛ با معنی ادبی ابیات و پیش‌بینی قطعی آینده تفاوت دارد.