غزل شماره 166 حافظ - روز هجران و شب فرقت یار آخر شد

وزن غزل: فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فع لن

بحر غزل:رمل مثمن مخبون اصلم

در سال 724 هجري پس از آنكه شيخ ابواسحاق به حكومت اصفهان رسيد با تمهيداتي بر شيراز دست يافت و در سال 743 بر شيراز مسلط شد و روزي كه به كازرون رفته بود ياغي باستي برادرش مسعود شاه را كشت و با بازگشت شاه به شيراز قاتل متواري و شاه ابواسحاق رسماً به سلطنت رسيد و سكه به نام خود كرد. حافظ اين غزل را در سال 744 هجري در حالي كه 26 ساله بوده ، سروده است. شاعر مطلع اين غزل را با خوشحالي فراوان از اينكه روزهاي سخت جنگ و گريز ابواسحاق به پايان رسيده و بر امير پير حسين و ملك اشرف چوپاني مسلط و شيراز به تصرف خود در آورده و قاتل برادر را فراري داده شروع و در بيت دوم ، در لباس طنز از ياغي باستي قاتل برادر شاه ابواسحاق كه به طور موقت و در غياب شاه مدت كوتاهي بر امور دست اندازي كرده بود ياد او را به باد خزان و شاه ابو اسحاق را به فصل بهار تشبيه مي كند. شاعر در بيت سوم از نخوت باد دي و شوكت خار نام مي برد كه مقصود همان ياغي باستي است كه پسر امير چوپان بود و به دستور شيخ حسن بزرگ با امير مسعود برادر شاه ابواسحاق به شيراز آمدند و او در اثر حسادت امير مسعود را كشت و مدعي شاه ابواسحاق بود . توضيحاً شاعر از آن جهت براي خار، صفت شوك مي آورد كه در لسان عربي كلمه شوك به معناي خار است و كلمه شوكت جناسي وهم وزني براي نخوت مي باشد و گرنه خار راشوكتي نبوده و نيست . شاعربا كمال اميدواري به آينده ، در بيت چهارم مي گويد صبح اميد كه مدتها در پشت پرده سياهي شبهاي نوميدي مقيم بوده از اين به بعد طلوع مي كند و كار شب سياه را مي سازد و همه پريشاني رو به سامان مي نهد حافظ چنان از پيروزي ابواسحاق خوشحال و سر مست است كه مي گويد هنوزم باورم نمي شود كه چنين اتفاقي رخ داد و قصه غصه به پايان رسيده است . نكته يي در مقطع كلام به چشم مي خورد اين است كه حافظ مي فرمايد: در اين مبارزه يي كه به پيروزي مي انجامد هر چند كسي از زحمات حافظ قدر داني نكرد اما از اينكه آن ايام محنت و بدبختي پشت سر نهاده شد من شكر خد ارا به جا مي آورم . اين گونه اشارات دليل بر اين است كه حافظ در امور مبارزات سياسي شاه ابو اسحاق بعدها در زمان شاه شجاع كارگزاري مدبر و ياري موافق بوده و بر ما معلوم نيست كه چه سمتي در اداره حكومتي را به عهده داشته است.