جوزا سحر نهاد حمایل برابرم
یعنی غلام شاهم و سوگند میخورم
معنی بیت 1
سحرگاه، جوزا به نشان اطاعت و بندگی، بند شمشیر خود را باز کرد و در مقابل من قرار داد؛ یعنی بنده و غلام شاه هستم و بر این امر سوگند یاد می کنم.
جوزا سحر نهاد حمایل برابرم
یعنی غلام شاهم و سوگند میخورم
سحرگاه، جوزا به نشان اطاعت و بندگی، بند شمشیر خود را باز کرد و در مقابل من قرار داد؛ یعنی بنده و غلام شاه هستم و بر این امر سوگند یاد می کنم.
ساقی بیا که از مدد بخت کارساز
کامی که خواستم ز خدا شد میسرم
ای ساقی!بیا که به یاری اقبال و سعادت خوب، به مراد و آرزوهایم رسیدم؛ آرزوهایی که آنها را از خدا می خواستم.
جامی بده که باز به شادی روی شاه
پیرانه سر هوای جوانیست در سرم
ای ساقی!جام شرابی بده تا بار دیگر به شادی روی شاه بنوشم و مست شوم که زمان پیری، شور و اشتیاق جوانی در سر دارم.
راهم مزن به وصف زلال خضر که من
از جام شاه جرعه کش حوض کوثرم
ای ساقی!با توصیف آب زلال حیات بخش خضر، مرا فریب مده که اگر من از جام مجلس شاه منصور جرعه ای بنوشم، برای من چون جامی از حوض کوثر است و در برابر آن آب حیات خضر هم چیزی نیست.
شاها اگر به عرش رسانم سریر فضل
مملوک این جنابم و مسکین این درم
ای شاه!اگر تخت فضل و دانش خود را به عرش برسانم، باز بنده و غلام و گدای این آستان هستم.
من جرعه نوش بزم تو بودم هزار سال
کی ترک آبخورد کند طبع خوگرم
سال هاست که باده نوش مجلس عیش و شادی تو بودم؛ پس چگونه می تواند طبع و سرشت مأنوس من این آبشخور را رها کند؟
ور باورت نمیکند از بنده این حدیث
از گفته کمال دلیلی بیاورم
اگر این سخن را باور نمی کنی، از گفته ی کمال الدین اصفهانی دلیلی برای اثبات کلامم می آورم.
گر برکنم دل از تو و بردارم از تو مهر
آن مهر بر که افکنم آن دل کجا برم
اگر از تو دل بر کنم و رهایت کنم، پس آن عشق و محبّت را بر چه کسی ارائه کنم و آن دل را به کجا برم؟
منصور بن مظفر غازیست حرز من
و از این خجسته نام بر اعدا مظفرم
نام منصور بن مظفر، تعویذ و پناه من است و به واسطه ی این نام مبارک است که بر دشمنان پیروز می شوم.
عهد الست من همه با عشق شاه بود
وز شاهراه عمر، بدین عهد بگذرم
ارادت و عشق من نسبت به شاه ازلی و ابدی خواهد بود.پیمان من از روز ازل به عشق شاه بسته شده و از شاهراه عمر با این پیمان می روم و به سوی عشق باقی می شتابم.
گردون چو کرد نظم ثریا به نام شاه
من نظم در چرا نکنم از که کمترم
وقتی فلک، گردن بند ثریا را به نام شاه به رشته کشید و به نظم در آورد، پس چرا من مروارید شعرم را به نام او به نظم در نیاورم.
شاهین صفت چو طعمه چشیدم ز دست شاه
کی باشد التفات به صید کبوترم
من که مانند شاهین از دست شاه، طعمه می خورم، کی می توانم به کبوتر که صید ناچیزی است، توجه کنم؟
ای شاه شیرگیر چه کم گردد ار شود
در سایه تو ملک فراغت میسرم
ای شاهِ شیرگیر، اگر در سایهٔ تو به سرزمین آرامش و آسودگی برسم، چه چیزی از تو کاسته میشود؟
شعرم به یمن مدح تو صد ملک دل گشاد
گویی که تیغ توست زبان سخنورم
شعر من به برکت ستایش تو صد کشور دل را گشوده است؛ گویی زبان شاعرانهام همان شمشیر توست.
بر گلشنی اگر بگذشتم چو باد صبح
نی عشق سرو بود و نه شوق صنوبرم
اگر چون باد صبح از گلزاری گذشتم، از عشق سرو و اشتیاق صنوبر نبود.
بوی تو میشنیدم و بر یاد روی تو
دادند ساقیان طرب یک دو ساغرم
بوی تو را میشنیدم و به یاد چهرهٔ تو ساقیانِ شادی یک دو جام به من دادند.
مستی به آب یک دو عنب وضع بنده نیست
من سالخورده پیر خرابات پرورم
مستی با اندکی آب انگور روش من نیست؛ من پیر سالخوردهای هستم که در خرابات پرورش یافتهام.
با سیر اختر فلکم داوری بسیست
انصاف شاه باد در این قصه یاورم
با گردش ستارههای آسمان شکایتهای بسیار دارم؛ باشد که دادگری شاه در این دعوا یاور من شود.
شکر خدا که باز در این اوج بارگاه
طاووس عرش میشنود صیت شهپرم
خدا را شکر که بار دیگر در این بارگاه بلند، طاووس عرش آواز و شهرتِ بال من را میشنود.
نامم ز کارخانه عشاق محو باد
گر جز محبت تو بود شغل دیگرم
اگر جز محبت تو کار دیگری داشته باشم، نامم از دفتر عاشقان پاک باد.
شبل الاسد به صید دلم حمله کرد و من
گر لاغرم وگرنه شکار غضنفرم
بچهشیر برای شکار دل من حمله کرده است؛ چه لاغر باشم چه نباشم، شکارِ شیرم.
ای عاشقان روی تو از ذره بیشتر
من کی رسم به وصل تو کز ذره کمترم
عاشقان چهرهٔ تو از ذرات جهان بیشترند؛ من که از ذره کمترم چگونه به دیدار تو برسم؟
بنما به من که منکر حسن رخ تو کیست
تا دیدهاش به گزلک غیرت برآورم
به من نشان بده چه کسی زیبایی تو را انکار میکند تا از شدت غیرت چشمش را با خنجر بیرون آورم؛ این اغراق شاعرانه، شدت تعصب عاشق را نشان میدهد.
بر من فتاد سایه خورشید سلطنت
و اکنون فراغت است ز خورشید خاورم
سایهٔ خورشید پادشاهی بر من افتاده و اکنون از خورشید مشرق بینیازم.
مقصود از این معامله بازارتیزی است
نی جلوه میفروشم و نی عشوه میخرم
مقصود از این دادوستد رونق دادن به بازار سخن است؛ نه جلوهای میفروشم و نه ناز و عشوهای میخرم.
معنی هر بیت در کنار همان بیت آمده است.
این بخش، برداشت سرگرمی و تامل شخصی است؛ با معنی ادبی ابیات و پیش بینی قطعی آینده تفاوت دارد.
بخت و اقبال با تو همراه است و روزگار روی خوش را به تو نشان می دهد. خداوند را سپاسگزار باش تا نعمات خود را از تو دریغ نکند. به عهد و پیمان خود پایبند و وفادار باش تا حق دوستی را به جای آورده باشی.
توضیح ادبیِ افزوده در بازبینی (نقل از شرح جلالی نیست): این غزل بلند در ستایش شاه منصور و پیوندِ شاعر با درگاه اوست. نام منصور با پیروزی هم معنا می شود و شعر به شمشیری تشبیه می گردد که کشور دل ها را می گشاید. تصاویر شکار، خورشید و گوهر، مدحِ سیاسی را با زبان عاشقانه درهم می آمیزند؛ ستایشِ آخر به رونقِ بازار سخن تعبیر می شود.
یادداشت مقابلهٔ متن: متن این غزل با گنجور مقابله شده است. ضبط پیشینِ بخش های متفاوت: «و از شاهراه عمر بدین عهد بگذرم». این ضبط ها برای مراجعه به اختلاف نسخه یا خطای نسخه برداری ثبت شده اند؛ لزوماً همهٔ آن ها ضبط نامعتبر نیستند.