غزل شماره 425 حافظ - دامن کشان همی‌شد در شرب زرکشیده

وزن غزل: مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن

بحر غزل: مضارع مثمن اخرب ٭ عطار: اي جان ما شرابي از جام تو كشيده ، سر مست اوفتاده دل از جهان بريده ٭ مولانا جلال الدين: 1- اي كهرباي عشقت دل را به خود كشيده، دل رفته، ما پي دل چون بيدلان دويده

2- برجه ز خواب و بنگر صبحي دگر دميده، جويان و پاي كوبان از آسمان رسيده ٭ شاه نعمت الله ولي: من روح نازنينم، از كالبد رميده ، من ساغر غريبم از ملك جان رسيده ٭ كمال خجند: اشك چو لعل ريزد آن لب مرا ز ديده ، در شيشه هر چه باشد از وي همان چكيده ٭ مشاهده مي شود در غزل 15 شاعر در وصف يك شاهد داد سخن مي دهد و در بيت پنجم غزل طرف سخن و خطاب شاعر عوض شده و شاعر به مخاطبي غير از شاهد مي گويد: تيري كه زدي بر دلم از غمزه خطا رفت تا باز چه انديشه كند راي صوابت ايهامي كه در اين بيت نهفته است به ما مي فهماند كه روي سخن شاعر با يك شخصيتي است كه مورد احترام اوست وگرنه تير غمزه شاهد هرگز خطا نمي رود و شاعر هرگز به شاهد نمي گويد غمزه تو مورد بي اعتنايي من واقع شد و نتوانست مرا تحت تاثير دهد. در غزل 15 از اين بيت به بعد روي سخن حافظ و كنايات و ايهامات او به (خواجه) بر مي گردد كه در مقطع غزل از او نامي برده شده و همان خواجه توران شاه وزير است. در غزل 16 كه همزمان و بلافاصله پس از غزل 15 براي همان (خواجه جهان) سروده شده و بر حسب حسن تصادف و به سبب حرف (ت) قافيه و رديف اين دو غزل پشت سر هم قرار گرفته مشاهده مي شود كه باز صحبت از تيري است كه خواجه به قصد حافظ انداخته است و همان طور كه در شرح غزل 16 قبلاً گفته شده شاعر در صدد توجيح عملي است كه مرتكب شده و مورد قهر و شماتت خواجه تورانشاه قرار گرفته است و كنايات اين غزل مي رساند كه حافظ در صدد پوزش خواهي و رفع و رجوع خطايي است كه مرتكب شده و از خواجه وزير كه خود را بنده او مي داند عذر تقصير مي خواهد. مطالعه غزل 425 يعني همين غزل در دست شرح، ما را به اين انديشه وا مي دارد كه چه ارتباطي بين اين غزل و آن دو غزل سابق وجود دارد؟ اين غزل يكي از غزل هاي نادري است كه شاعر در 9 بيت پشت سر هم در وصف يك محبوب يا معشوق يا (شاهد) سروده و الحق داد سخن داده و در تعريف محاسن آن محبوب چيزي فروگذار نكرده است. اما در بيت مقطع غزل مشاهده مي شود كه شاعر مي فرمايد اگر اين شاهد محبوب كه قبلاً درباره او گفته (آن آهوي سيه چشم از دام ما برون شد) دوباره به چنگش افتد در بندگي خواجه تورانشاه بسي سپاسگزار حضرت وزير خواهد بود. اين كنايه حافظ چه مفهومي دارد؟ چرا بايد شاعر اگر به وصال محبوبش رسيد از وزير وقت سپاسگزار باشد؟ كمي تامل ما را به اين نتيجه مي رساند كه غزل 425 بعد از غزل 15 و قبل از غزل 16 سروده شده و پاي شاهد زيبا رويي در ميان است كه ارتباطي با خواجه تورانشاه وزير دارد و مفاد ابيات غزل 15 و 16 مي رساند كه وزير حافظ را در اين بابت مورد تذكر و عتاب قرار داده و شاعر درصدد عذر خواهي و رفع و رجوع آن برآمده است. حال بر خوانندگان محترم است كه شان نزول اين سه غزل را چنانكه نويسنده اين سطور شرح كرده است بپذيرند يا نپذيرند اما بر اين ناتوان مسلم است كه اين شاعر عارف نظر باز رند در دوره زندگاني خود در كمال بي پروايي از اينكه محبوب خود را از نزديكان وزير وقت يا از افراد مورد علاقه او انتخاب كند بيمي به دل راه نمي داده است. در پايان كلام حافظ مضمون بيت دوم اين غزل خود را از منوچهري گرفته آنجا كه منوچهري مي گويد: بر برگ گل نسترن آن قطره ديگر چون قطره خوي بر زنخ لعبت فرخار