غزل شماره 433 حافظ - ای که بر ماه از خط مشکین نقاب انداختی

اى دلبرى كه خط مشكين عذارت را بر گرد چهره ى چون ماهت افكنده اى،لطف كرده وسايه اى را بر روى آفتاب انداخته اى![ماه و آفتاب،استعاره از چهره ى يار است.از اين رو خط عذار رامانند سايه اى بر آفتاب مى بيند.]

اكنون كه نقش دل پذيرى بر چهره ى روشن چون آب خود انداخته اى،آب و رنگ رخسارت با دل ما چه خواهد كرد؟[نقش بر آب انداختن،با حفظ مفهوم كنايى خود به ايهام-در اين جا-آراستن چهره است.يعنى،آب به اعتبار روشنى و لطافت،استعاره از چهره و گونه ى يار است.]

در زيبايى از زيبارويان شهر خلّخ هم فراتر رفته اى؛پس شاد باش و جام كى خسروى بخواه؛ زيرا كه افراسياب را شكست داده اى.[با توجه به اين كه خلّخ از شهرهاى تركستان است كه به داشتن زيبارويان شهره بوده و افراسياب فرمانرواى تركستان(توران)بوده،ضمن اشاره به داستان جنگ كيخسرو با افراسياب كه به شكست افراسياب انجاميد،مى گويد:با پيشى گرفتن از خوبان تركستان درزيبايى،گويى افراسياب را شكست داده اى؛پس شاد باش و جام كى خسروى بخواه و شراب پيروزى بنوش!]

هر كسى با شمع روى تو به گونه اى عشق ورزيد و تو در اين ميان،فقط پروانه را پريشان ومضطرب ساختى![چهره ى معشوق را به شمع مانند كرده است.]

عشق خود را مانند گنجى در ويرانه ى دل ما قرار دادى و اين كنج خراب را با سايه ى لطف خود نيك بخت كردى.[عشق را به گنج و دل را به ويرانه اى كه گنج عشق در آن نهاده شده،مانند كرده وكنج خراب،استعاره از دل است.]

از آب دارى و لطافت آن عارض بايد پرهيز كرد؛زيرا كه شيران را تشنه لب مى كند و دلاوران را در درياى عشق مى افكند.[مقصود از آب،لطافت چهره است.مى گويد:لطافت و آب و رنگ چهره ى تو شيردلان را تشنه ى عشق و محبت و دلاوران وادى عشق را در درياى عشق غرق مى كند!]

خواب را از چشم شب زنده داران ربودى و آنگاه به يارى خيال خود،راهزنان سپاه خواب را متهم كردى![خواب را به سپاهى مانند كرده كه به وسيله ى شب روان-يعنى راهزنان-مورد حمله قرار گرفته است.مقصود از شب روان خيل خواب،هر گونه عامل بازدارنده از خواب است.مى گويد:توخود،خواب را بر چشمان ما عاشقان بستى؛اما نقش بازى خيال تو ما را به توهم افكند كه عامل ديگرى مانع خواب ماست.تو ديگران را متهم كردى به اين كه خواب را بر چشم ما بسته اند!]

به اندازه ى يك نگاه،در جلوه گاه پرده از چهره ى خود برداشتى و حوران و پريان را از شرمندگى،در پرده پنهان كردى![يعنى،همين كه تو جلوه گر شدى،حور و پرى،از زيبايى خودشرمنده شده و حجاب بر چهره افكندند.]

از جام جهان نما شراب بنوش؛زيرا كه بر تخت فرمانروايى،به مقصود خود دست يافتى. [مقصود از جام عالم بين(با اشاره به داستان جمشيد شاه و جام جهان نماى او)جام شراب است. مى گويد:تو مانند جمشيد شاه،بر تخت قدرت تكيه زده و به آرزوهاى خود رسيده اى،پس شراب بنوش و شاد باش!شاهد مقصود،تشبيه هدف و مقصود به معشوق زيباروست كه ممدوح شاعر از روى او نقاب برداشته،يعنى به وصال او رسيده است.]

با عشوه و فريب چشمان مست و لب لعل مى گسار خود،حافظ گوشه نشين را گرفتار شراب كردى.[نرگس مخمور،استعاره از چشم خمار نيم مست و لعل مى پرست،استعاره از لب است به اعتبارآن كه به رنگ لعل است و مانند شراب مستى آور است.]

و گيسوى خود را براى شكار دل من،مانند زنجير بر گردنم انداختى،همچنان كه كمند پادشاه صاحب اختيار جان ها،دشمنان را گرفتار مى كند.[زنجير زلف،تشبيه زلف يار به زنجير است ومقصود از مالك رقاب،يعنى صاحب اختيار گردن ها،پادشاه قدرتمندى است كه در بيت آخر از او نام مى برد.]

اى حاكم عادلى كه از شكوه دارا برخوردارى و اى پادشاهى كه تاج آفتاب درخشان را،براى تعظيم و بزرگداشت آن،بر خاك درگاه خود افكنده اى؛[يعنى تاج خورشيد را بر خاك درگاه خودافكنده اى تا موجب افتخار و سرافرازى خورشيد گردد و خورشيد احساس بزرگى كند كه بر خاك درگاه تو افتاده است!]

نصرت الدين شاه يحيى،آن كه از لبه ى شمشير آتشين خود،دشمن سرزمين را در آب انداخته و نابود كرده است.[شمشير شاه را از آن رو كه بسيار بران و كشنده است به آتش مانند كرده است.[نصرت الدين شاه يحيى از حاكمان شيراز بوده است.نيز بنگريد به شرح غزل 421 .] **** دیوان حافظ بر اساس نسخه قزوینی و خانلری