غزل شماره 262 حافظ - حال خونین دلان که گوید باز

معنی هر بیت در کنار همان بیت آمده است؛ با کلیک روی «معنی بیت» می‌توانید آن را باز یا بسته کنید.

خونین دل:خون به دل آن ، رنجيده خاطران ، عاشقان خون به جگر.
خون دلم: خون بهاي دلم.
جوید باز: باز جويد، پس گيرد .
فلاطون:افلاطون حكيم يوناني .
فلاطون خُم نشین شراب:شراب در خم نشسته كه در حكمت به افلاطون مي ماند .
خم نشین: منظور اصلي ، ديوژن حكيم يوناني است كه در خم منزل داشت و شايد شاعر به حكم ضرورت شعري به نام فلاطون را به جاي ديوژن در شعر آورده و يا به اشعار نظامي نظامي كه از خم نشيني افرلاطون براي ساختن اغاني حكايت دارد نظر داشته است.
سّرِ حکمت: اسرا حكمت، كشف حقايق و رموز طبيعت به كمك عقل و منطق .
کاسه گردان: – كسي كه به منظوزر گدايي كاسه يي به دست گرفته و به هر سو مي گردد، 2- كسي كه براي نيرنگ بازي و فريب كاري كاسه يي را بر سر چوب به مهارت مي چرخاند و توجه مردم را به خود جلب مي كند و منظور شاعر معناي اولي است .
نگشاید دلم:دلم گشاده نمي شود .
ساغر لاله گون: پياله مانند گل لاله.
بس که در پرده چنگ سخن گفت سخن: چه بسيار چنگ در پرده موسيقي و با رمز وكنايه ، سخن گفت.
بُبرش موی: مويش را ببر، تارهاي آن را قطع كن .
نَمَوید:مويه نكند ، گريه و زاري نكند.
بیت الحرام: خانه مقدس ، خانه خدا هتك حرمت آن حرام است . ودر اصطلاح صوفيه كنايه از قلب انسان كامل است.
بیت الحرا م خم: حرمسراي ميخانه عرفاني .
بپوید: طواف كند.

وزن غزل : فاعلاتن فاعلاتن فلاعلاتن فاعلات
بحر غزل : رمل مثمن مقصور
*
این غزل از گفته ها و شکواییه ها ی دوران جوانی شاعر و مربوط به اوایل حکومت امیر مبارزالدین محتسب است که به دستور او در میخانه ها رابسته وخمها شکسته شد. شاعر در ابیات این غزل که به منزله سوکنامه میخانه و شراب است با مضامین دلنشینی اندوه باطنی خود را از پیشامد ناگوار تعطیلی میخانه ها ابراز می دارد و می فرماید :
1- کیست که باز گو کننده حال زار و نزار باده نوشان بوده وبتواند انتقام خون خمهای شراب شکسته شده را بگیرد.
2- نرگس که دارای چشمهای مست و خمارین است اگر از این پس سر از گل به در آورد از چشمهای خمارین مشتاقان شراب شرمنده بادا .
3- علم حکمت، اسرار طبیعت و ماوراء طبیعت را نمی تواند بازگو و تفهیم کند و اشخاصی مانند دیوژن و افلاطون حکیم ول معطلند و به غیر از شرابی که مانند افلاطون در خم نشسته است دیگری نمی تواند سر حکمت کاینات را از راه اشراق و عرفان به ما بفهماند . باید دانست حافظ در اینجا اگر بر خلاف نظریه اکثریت که دیوژن حکیم و فیلسوف را خم نشین می دانند . او افلاطون را به خم نشینی نام برده است. دبدین سبب است که نظامی فرمود ه است.
….. فلاطون برآشفت از آن انجمن که استادی او داشت در جمله فن
شب وروز از اندیشه چندان نخفت کَـاغـانی بـرون آوریـد از نـهفـت
به خم در شد از خلق و پی کر گم نشان جست از آواز این هفت خم
کسی کو سماعی نه دلکش کند صـدای خـم آواز او خوش کند .
و شاید دلیل دیگرش ضرورت شعری است که نام دیوژن در وزن شعر به خوبی جاافتاده است.
4- هر باده نوشی که به مانند لاله کاسه وپیاله گدایی در دست گرفته و از هر کجا تقاضای شراب نادر الوجودرا می کند از این ستمی که بر خود و آبروی خود روا داشته چهره اش از شرم سرخ و سیاه خواهدشد.
5- اگر دل من ساغر و پیاله لاله مانند را نبوید و ننوشد مانند غنچه ، دلگیر خواهد ماند.
6- حوصله ام از همهمه وناله های نامفهوم جنگ سر رفته است تارهای او را از هم بدرید تا اینقدر ناله وزاری نکند .
7- اگر عمر حافظ کفاف دهد و خدا بخواهد ورق بر می گردد و بار دیگر حافظ گرد خُم شراب و در بیت الحرام میخانه با سر طواف خواهد کرد.
چنین مضامینی در چنان حکومتی، شجاعت زايدالوصفیرا طلب می کند و این غزل سندی از شهامت و شجاعت ذاتی حافظ به حساب می آید .

این بخش، برداشت سرگرمی و تأمل شخصی است؛ با معنی ادبی ابیات و پیش‌بینی قطعی آینده تفاوت دارد.