ز دست کوته خود زیر بارم
که از بالابلندان شرمسارم
معنی بیت 1
از کوتاهی دست و ناتوانی خود شرمندهام، زیرا در برابر بلندبالایان و بلندمرتبگان دستم کوتاه است.
ز دست کوته خود زیر بارم
که از بالابلندان شرمسارم
از کوتاهی دست و ناتوانی خود شرمندهام، زیرا در برابر بلندبالایان و بلندمرتبگان دستم کوتاه است.
مگر زنجیر مویی گیردم دست
وگر نه سر به شیدایی برآرم
شاید زنجیرِ موی محبوب دستم را بگیرد؛ وگرنه سر به دیوانگی و بیقراری خواهم گذاشت.
ز چشم من بپرس اوضاع گردون
که شب تا روز اختر میشمارم
اوضاع آسمان را از چشم من بپرس؛ زیرا شب تا صبح بیدارم و ستاره میشمارم.
بدین شکرانه میبوسم لب جام
که کرد آگه ز راز روزگارم
به شکرانهٔ اینکه جام مرا از راز روزگار آگاه کرد، لب آن را میبوسم.
اگر گفتم دعای می فروشان
چه باشد حق نعمت میگزارم
اگر برای بادهفروشان دعا کردم، چه اشکالی دارد؟ حق نعمتی را که به من دادهاند به جا میآورم.
من از بازوی خود دارم بسی شکر
که زور مردم آزاری ندارم
از بازوی خود بسیار سپاسگزارم که توانِ آزار رساندن به مردم را ندارد.
سری دارم چو حافظ مست لیکن
به لطف آن سری امیدوارم
مانند حافظ سری مست دارم، اما به لطف آن جهان و عنایت الهی امیدوارم.
معنی هر بیت در کنار همان بیت آمده است.
این بخش، برداشت سرگرمی و تامل شخصی است؛ با معنی ادبی ابیات و پیش بینی قطعی آینده تفاوت دارد.
از روزگار خود بسیار دلگیر و ناراحتید. فکر می کنید وجودتان به اندازه ی تار مویی با مرگ فاصله دارد. ولی باز هم خدا را شکر می کنید. کسانی هستند که اوضاعشان بدتر از شما می باشد، پس حق نعمت خدا را به جای آورید. به بهزوی خودتان متکی باشید که با زورگیری از مردم به جایی نمی رسید. امیدوار باشید که نیت تان خواهید رسید.
وزن غزل : مفاعیلن مفاعیلن فعولن بحر غزل : هزج مسدّس محذوف
کمال خجند : مـریــض عشقــم و درد تـو دارم ز دردت تـا ابــد ســر بــر نـــدارم
سعــــدی : چگونه کجــا خــود شـکر این نعمت گذارم کـــه زور مـــردم آزاری نــدارم
حافظ تحت تأثیر بیت سعدی که در بالا و باب سوم گلستان آمده و در آن مضمونی ناب در کمال سلاست و بلاغت بازگو شده، غزلواره بالا را به رشته نظم کشیده و مصراعی از آن را به وجه احسن تضمین نموده است. مفاد این بیت سعدی که حافظ به نحو بسیار دلپذیری بازگو و تضمین نموده، در واقع گوشه یی از مشخصات اخلاقی شخص حافظ را می رساند . شروع این غزلواره با بازگویی واقعیت تلخی صورت می گیرد. چنان به نظر می رسد که حافظ در بیشتر ایام زندگانی دچار مشکلات مالی بوده است . در جای دیگر می فرماید : شــاهدان در جــلوه و من شرمسار کــیسه ام ای فلک این شرمساری تا به کی باید کشید ؟ اما تکیه اندیشه حافظ در این غزل، دفاع از می و جام شراب است که آن را به جام جهان نما تشبیه نموده و نیز سپاسگذاری از می فروشان به خاطر ادای حق گزاری خدمتی است که به او کرده و او را از روزگار آگاه ساخته اند . جای آن دارد که در اینجا و به دنباله این اندیشه یی که حافظ بازگو کرده است اندکی درباره شخصیت ذاتی این شاعر عارف که منجر به این گونه صراحت گویی شده است بپردازیم . شارحان محترم در گذشته و حال، بهترین و آسانترین راه را برای شرح ابیاتی که حافظ درباره شراب و معشوق در بیشتر موارد سروده، برگزیده و همه را به حساب افکار عرفانی او می گذارند تا از شماتت و حمله بعضی منتقدین متعصب در امان بمانند . پیش از این شرح در احوال حافظ گفته شد ضریب هوشی بالای این شاعر و عمق معلومات دینی و اجتماعی او هرگز به او اجازه نداد تا در برابر متظاهرین به شریعت و ریاکاران، زبان در کام کشیده و از بازگویی حقایق و واقعیات باز ایستد . او به مغز شریعت اسلام دست یافته و از پوست صرف نظر کرده و از آنجایی که سخنانش در طول قرن ها به دل همه دینداران هوشمند نشسته است، متعصبّین و خیال پردازان، چاره دیگری جز این به نظرشان نرسیده که او را بازگو کننده نکات عرفانی در همه موارد بدانند . همین هنر برای حافظ کافی است که بیشتر غزل های او دارای سه بُعد عشقی ـ عرفانی ـ ایهامی است و این معجزه گر چنان رندانه و حکیمانه و فاضلانه سخن پردازی کرده که مسلمانش به زمزم شوید و هندو بسوزاند . 1 « مصراع از گلستان سعدیست، از این بیت در گلستان باب سوم چگونه شکر این نعمت گزارم که زور مردم آزاری ندارم »